ناخودآگاه در نمایشنامه های شکسپیر

نام کتاب: ناخودآگاه در نمایشنامه های شکسپیر

نویسنده: مارتین برگمن 

ترجمه ی:  زهرا شکوهی فر

شابک: 9786227857252

قیمت: 790000 تومان

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

شکسپیر را می‌توان از زاویه‌های مختلف خواند؛ از ادبیات و تاریخ گرفته تا فلسفه، روان‌شناسی و روانکاوی. نمایشنامه‌های او فقط روایت‌هایی درباره عشق، قدرت، خیانت، حسادت، جاه‌طلبی و تراژدی نیستند؛ شخصیت‌های این آثار اغلب با تعارض‌ها و کشمکش‌های درونی پیچیده‌ای روبه‌رو هستند. همین ویژگی، آثار شکسپیر را به موضوعی مناسب برای خوانش روانکاوانه تبدیل کرده است.

کتاب «ناخودآگاه در نمایشنامه‌های شکسپیر» نوشته مارتین برگمن با ترجمه زهرا شکوهی‌فر، به سراغ همین لایه پنهان آثار شکسپیر می‌رود. نویسنده با استفاده از مفاهیم روانکاوی، شخصیت‌ها و موقعیت‌های تعدادی از مهم‌ترین نمایشنامه‌های شکسپیر را بررسی می‌کند و در کنار آن می‌کوشد از خلال آثار این نمایشنامه‌نویس، نشانه‌هایی از دنیای درونی و ناخودآگاه او را نیز بررسی کند.

کتاب ناخودآگاه در نمایشنامه‌های شکسپیر درباره چیست؟

موضوع اصلی کتاب، بررسی نمایشنامه‌های شکسپیر از منظر روانکاوی است. برگمن در این اثر تلاش می‌کند نشان دهد که می‌توان رفتارها، تصمیم‌ها، روابط و تعارض‌های شخصیت‌های شکسپیر را فراتر از سطح ظاهری داستان بررسی کرد و به لایه‌های روانی پنهان آن‌ها رسید.

در نگاه روانکاوانه، آثار یک نویسنده ممکن است تنها محصول تخیل آگاهانه او نباشند و بخشی از تعارض‌ها، تمایلات یا تجربه‌های درونی او نیز به شکل مستقیم یا غیرمستقیم در آثارش بازتاب پیدا کند. برگمن نیز از همین ایده برای خواندن نمایشنامه‌های شکسپیر استفاده می‌کند. ناشر نسخه انگلیسی کتاب توضیح می‌دهد که از دیدگاه روانکاوی، نویسندگان خلاق ممکن است در آثار خود همزمان بخشی از تعارض‌های درونی‌شان را آشکار و بخشی دیگر را پنهان کنند؛ ردپاهایی که می‌توانند برای مطالعه ناخودآگاه مورد توجه قرار گیرند. 

بنابراین، کتاب صرفاً مجموعه‌ای از تحلیل‌های روان‌شناختی درباره شخصیت‌های شکسپیر نیست. یکی از پرسش‌های مهم آن این است که آیا می‌توان از شخصیت‌ها و موقعیت‌های ساخته‌شده در نمایشنامه‌ها برای شناخت بهتر دنیای ذهنی خالق آن‌ها نیز استفاده کرد؟

همین پرسش، «ناخودآگاه در نمایشنامه‌های شکسپیر» را به اثری متفاوت برای علاقه‌مندان به شکسپیر و روانکاوی تبدیل می‌کند.

مارتین برگمن؛ نویسنده کتاب

مارتین اس. برگمن (Martin S. Bergmann) روانکاو و نویسنده‌ای بود که آثار متعددی در زمینه روانکاوی و موضوعات مرتبط با ذهن و زندگی روانی انسان داشت. کتاب The Unconscious in Shakespeare's Plays نخستین بار در سال ۲۰۱۳ به زبان انگلیسی منتشر شد. نسخه انگلیسی کتاب توسط Karnac و سپس در مجموعه Routledge عرضه شده است.

برگمن در این کتاب از دانش و تجربه خود در حوزه روانکاوی برای مواجهه با آثار شکسپیر استفاده می‌کند. به همین دلیل، نگاه کتاب با یک معرفی معمولی از نمایشنامه‌های شکسپیر تفاوت دارد. هدف نویسنده بازگویی داستان نمایشنامه‌ها نیست؛ بلکه تلاش می‌کند رفتار شخصیت‌ها و روابط میان آن‌ها را از منظر سازوکارهای روانی بررسی کند.

بر اساس یک نقد منتشرشده در The Psychoanalytic Quarterly، این کتاب از یک سمینار با همین موضوع شکل گرفته و برگمن آن را در سال‌های پایانی زندگی خود تکمیل کرده است.

زهرا شکوهی‌فر؛ مترجم کتاب

ترجمه فارسی کتاب ناخودآگاه در نمایشنامه‌های شکسپیر را زهرا شکوهی‌فر انجام داده و این اثر توسط مؤسسه انتشارات فلسفه منتشر شده است. مشخصات نسخه فارسی در منابع کتاب نیز همین نویسنده، مترجم و ناشر را تأیید می‌کند.

ترجمه چنین کتابی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا متن اصلی علاوه بر پرداختن به نمایشنامه‌های شکسپیر، از اصطلاحات و مفاهیم روانکاوانه نیز استفاده می‌کند. در نتیجه، انتقال دقیق مفاهیمی مانند ناخودآگاه، عقده ادیپ، تعارض درون‌روانی، فراخود و پارانویا برای فهم درست تحلیل‌های کتاب اهمیت دارد.

شکسپیر از نگاه روانکاوی

یکی از جذاب‌ترین جنبه‌های کتاب، تغییر زاویه دید خواننده نسبت به نمایشنامه‌های آشنای شکسپیر است. برای مثال، هملت را می‌توان یک تراژدی درباره انتقام، مرگ و تردید دانست؛ اما در خوانش روانکاوانه، رفتار هملت می‌تواند پرسش‌های دیگری ایجاد کند: چرا او در انجام کاری که ظاهراً هدف مشخصی دارد دچار تردید می‌شود؟ چه تعارض‌هایی درونی او را تحت تأثیر قرار می‌دهند؟ رابطه او با فقدان، سوگواری و عشق چگونه قابل تفسیر است؟

برگمن همین نوع پرسش‌ها را در مورد دیگر نمایشنامه‌ها نیز مطرح می‌کند. در نتیجه، خواننده با نوعی تحلیل روانکاوانه نمایشنامه‌های شکسپیر روبه‌رو می‌شود که در آن رفتار ظاهری شخصیت‌ها تنها نقطه شروع تحلیل است.

از نگاه کتاب، شخصیت‌های شکسپیر ممکن است واقعی نباشند، اما ساختار روانی آن‌ها می‌تواند به‌گونه‌ای ساخته شده باشد که امکان بررسی روانکاوانه را فراهم کند. این ایده در توضیحات کتاب نیز به‌عنوان یکی از محورهای اصلی آن مطرح شده است.

ساختار کتاب ناخودآگاه در نمایشنامه‌های شکسپیر

کتاب ساختاری موضوعی دارد و تحلیل نمایشنامه‌ها را در چند بخش اصلی پیش می‌برد. نسخه انگلیسی کتاب نیز همین تقسیم‌بندی کلی را نشان می‌دهد.

- هملت و جایگاه محوری آن

کتاب با تمرکز ویژه بر هملت آغاز می‌شود. در این بخش، موضوعاتی مانند معماهای هملت و ناتوانی در سوگواری و عشق ورزیدن مورد توجه قرار می‌گیرند.

هملت در این کتاب صرفاً یک شخصیت تراژیک نیست؛ بلکه نمونه‌ای برای بررسی تعارض‌های عمیق روانی است. قرار گرفتن هملت در ابتدای مباحث کتاب نشان می‌دهد که این نمایشنامه برای رویکرد روانکاوانه برگمن جایگاه ویژه‌ای دارد.

- شاعر و رسالت او

بخش بعدی به رابطه شکسپیر با خلاقیت و نمایشنامه‌نویسی می‌پردازد. در این قسمت، آثاری مانند رؤیای یک شب نیمه تابستان، طوفان و تیمون آتنی بررسی می‌شوند.

پرسش اصلی این بخش فقط درباره شخصیت‌های نمایشنامه‌ها نیست؛ بلکه خود فرایند خلاقیت و رابطه نویسنده با آثارش نیز اهمیت پیدا می‌کند. کتاب در اینجا به موضوعاتی مانند به‌دست‌آوردن حق نوشتن نمایشنامه، کنار گذاشتن خلاقیت و از دست دادن خلاقیت می‌پردازد.

- عقده ادیپ در نمایشنامه‌های شکسپیر

یکی از بخش‌های مهم کتاب به عقده ادیپ اختصاص دارد. در این قسمت، برگمن نمایشنامه‌هایی مانند ریچارد سوم، ژولیوس سزار، مکبث، آنتونی و کلئوپاترا، کوریولانوس، لیرشاه و ریچارد دوم را بررسی می‌کند.

روابط خانوادگی، مناسبات والدین و فرزندان و شکل‌گیری برخی تعارض‌های روانی در این نمایشنامه‌ها در مرکز توجه قرار می‌گیرند.

برای نمونه، در تحلیل کوریولانوس، رابطه مخرب مادر و فرزند مطرح می‌شود و در تحلیل لیرشاه، رابطه دختر و مادر در چارچوبی روانکاوانه بررسی می‌شود.

- تعارض درون‌روانی

در بخش دیگری از کتاب، مفهوم تعارض درون‌روانی بررسی می‌شود. در این قسمت، نمایشنامه «قیاس برای قیاس» از منظر ازهم‌پاشیدگی فراخود یا سوپرایگوی سخت‌گیر تحلیل می‌شود.

این بخش نشان می‌دهد که کتاب تنها به روابط میان شخصیت‌ها توجه ندارد، بلکه کشمکش‌های درونی و ساختار روانی آن‌ها را نیز دنبال می‌کند.

- پارانویا و روابط پنهان

در بخش دیگری، کتاب به موضوع پارانویا می‌پردازد و نمایشنامه‌هایی مانند اتللو و داستان زمستان را بررسی می‌کند.

اتللو به‌ویژه برای چنین تحلیلی اهمیت دارد؛ زیرا حسادت، سوءظن، روابط عاطفی و برداشت شخصیت‌ها از رفتار یکدیگر، بخش مهمی از ساختار تراژیک آن را شکل می‌دهند. برگمن تلاش می‌کند این عناصر را از منظر روانکاوانه بررسی کند و به انگیزه‌های پنهان رفتار شخصیت‌ها توجه نشان دهد.

- سازش همگون‌خواهانه

در بخش پایانی، تاجر ونیزی و شب دوازدهم بررسی می‌شوند و کتاب به مفاهیمی مانند مازوخیسم، همگون‌خواهی و والایش می‌پردازد. این قسمت نیز مانند بخش‌های قبلی، نشان می‌دهد که هدف کتاب ارائه تفسیر روانکاوانه از رفتارها و روابط شخصیت‌های نمایشنامه‌هاست.

کدام نمایشنامه‌های شکسپیر در کتاب بررسی می‌شوند؟

یکی از ویژگی‌های مهم کتاب، گستردگی آثار مورد بررسی است. در مجموع، تحلیل‌های اصلی کتاب ۱۵ نمایشنامه شکسپیر را دربرمی‌گیرد:

- هملت 
- رؤیای یک شب نیمه تابستان

- طوفان

- تیمون آتنی

- ریچارد سوم

- ژولیوس سزار

- مکبث

- آنتونی و کلئوپاترا

- کوریولانوس

- لیرشاه

- ریچارد دوم

- قیاس برای قیاس

- اتللو

- داستان زمستان

- تاجر ونیزی و شب دوازدهم

فهرست رسمی نسخه انگلیسی نشان می‌دهد که این نمایشنامه‌ها در قالب محورهای موضوعی مختلف کتاب بررسی شده‌اند. 

«ناخودآگاه در نمایشنامه‌های شکسپیر» چه چیزی به خواننده می‌دهد؟

اگر شکسپیر را فقط از منظر داستان و ادبیات بخوانیم، بسیاری از رفتارهای شخصیت‌ها ممکن است صرفاً بخشی از روایت به نظر برسند. اما خوانش روانکاوانه پرسش‌های تازه‌ای ایجاد می‌کند.

چرا یک شخصیت چنین تصمیمی می‌گیرد؟
چرا یک رابطه به شکل خاصی شکل می‌گیرد؟
چه چیزی پشت خشم، حسادت، ترس یا تردید یک شخصیت قرار دارد؟
آیا رفتار شخصیت‌ها تنها به اتفاقات داستان مربوط است یا می‌توان برای آن لایه‌های روانی عمیق‌تری نیز در نظر گرفت؟

کتاب مارتین برگمن تلاش می‌کند از همین مسیر به سراغ نمایشنامه‌های شکسپیر برود.

البته این کتاب را نباید یک کتاب مقدماتی درباره خود شکسپیر یا خلاصه نمایشنامه‌های او دانست. رویکرد آن تحلیلی و روانکاوانه است و به همین دلیل، بیشترین جذابیت را برای خواننده‌ای دارد که دوست دارد آثار شکسپیر را از زاویه‌ای متفاوت و عمیق‌تر ببیند.

این کتاب برای چه کسانی مناسب است؟

ناخودآگاه در نمایشنامه‌های شکسپیر می‌تواند برای گروه‌های مختلفی جذاب باشد؛ به‌خصوص:

- علاقه‌مندان به شکسپیر و ادبیات کلاسیک-

- علاقه‌مندان به روان‌شناسی و روانکاوی

- دانشجویان و پژوهشگران ادبیات و هنر

- علاقه‌مندان به تحلیل شخصیت‌های ادبی

- خوانندگانی که به رابطه میان ادبیات و روان انسان علاقه دارند-

- کسانی که آثار هملت، مکبث، اتللو، لیرشاه و دیگر نمایشنامه‌های شکسپیر را خوانده‌اند و به دنبال تفسیری متفاوت از آن‌ها هستند.

برای خواننده‌ای که صرفاً به دنبال خلاصه داستان نمایشنامه‌های شکسپیر است، این کتاب احتمالاً انتخاب مناسبی نیست؛ زیرا هدف اصلی آن بازگویی داستان‌ها نیست. در مقابل، اگر برای شما این پرسش جذاب است که در پس رفتار شخصیت‌های شکسپیر چه تعارض‌ها و انگیزه‌های روانی قرار دارد، موضوع کتاب می‌تواند برایتان قابل توجه باشد.

پرسش‌های متداول درباره کتاب ناخودآگاه در نمایشنامه‌های شکسپیر

در ادامه، به مهم‌ترین پرسش‌هایی که ممکن است پیش از مطالعه یا خرید این کتاب درباره موضوع، نویسنده، مترجم، محتوای اثر و مخاطبان آن داشته باشید، پاسخ می‌دهیم.

1. موضوع کتاب ناخودآگاه در نمایشنامه‌های شکسپیر چیست؟

این کتاب به تحلیل روانکاوانه شماری از نمایشنامه‌های شکسپیر می‌پردازد و تلاش می‌کند لایه‌های ناخودآگاه شخصیت‌ها و برخی جنبه‌های روانی مرتبط با آثار و خلاقیت شکسپیر را بررسی کند.

2. نویسنده کتاب ناخودآگاه در نمایشنامه‌های شکسپیر کیست؟

نویسنده کتاب مارتین اس. برگمن، روانکاو و نویسنده حوزه روانکاوی است. نسخه انگلیسی کتاب در سال ۲۰۱۳ منتشر شده است.

3. مترجم کتاب ناخودآگاه در نمایشنامه‌های شکسپیر کیست؟

ترجمه فارسی این کتاب را زهرا شکوهی‌فر انجام داده و کتاب توسط مؤسسه انتشارات فلسفه منتشر شده است.

4. در این کتاب کدام نمایشنامه‌های شکسپیر بررسی شده‌اند؟

از جمله نمایشنامه‌های مورد بررسی می‌توان به هملت، مکبث، اتللو، لیرشاه، ریچارد سوم، ژولیوس سزار، کوریولانوس، آنتونی و کلئوپاترا، طوفان، رؤیای یک شب نیمه تابستان و تاجر ونیزی اشاره کرد. فهرست اصلی کتاب در مجموع تحلیل ۱۵ نمایشنامه را دربرمی‌گیرد.

5. آیا کتاب فقط درباره شخصیت‌های شکسپیر است؟

خیر. کتاب علاوه بر تحلیل شخصیت‌ها و روابط آن‌ها، به موضوعاتی مانند خلاقیت شکسپیر، فرایند نویسندگی و امکان بازتاب یافتن تعارض‌های درونی نویسنده در آثارش نیز توجه می‌کند.

6. آیا این کتاب برای علاقه‌مندان به روان‌شناسی مناسب است؟

بله، به‌ویژه برای خوانندگانی که به ارتباط میان روانکاوی و ادبیات علاقه دارند. با این حال، کتاب یک اثر تخصصی در زمینه آموزش روانکاوی نیست و تمرکز اصلی آن بر استفاده از مفاهیم روانکاوانه برای خواندن نمایشنامه‌های شکسپیر است.

7. آیا برای خواندن کتاب باید همه نمایشنامه‌های شکسپیر را خوانده باشیم؟

ضروری نیست، اما آشنایی قبلی با آثار شکسپیر می‌تواند به درک بهتر تحلیل‌های کتاب کمک کند. هرچه خواننده با شخصیت‌ها، روابط و موقعیت‌های نمایشنامه‌های مورد بحث آشناتر باشد، احتمالاً ارتباط بیشتری با تحلیل‌های برگمن برقرار خواهد کرد.

جمع‌بندی

کتاب «ناخودآگاه در نمایشنامه‌های شکسپیر» اثری برای خواندن دوباره شکسپیر از زاویه‌ای متفاوت است. مارتین برگمن به جای آنکه صرفاً داستان نمایشنامه‌ها یا زندگی شکسپیر را روایت کند، از مفاهیم روانکاوی برای بررسی شخصیت‌ها، روابط و تعارض‌های درونی آثار او استفاده می‌کند و در ادامه، این پرسش را نیز مطرح می‌کند که آیا می‌توان از آثار یک نویسنده به بخش‌هایی از دنیای ناخودآگاه و انگیزه‌های پنهان او نزدیک شد.

از هملت و مکبث گرفته تا اتللو، لیرشاه، کوریولانوس و تاجر ونیزی، نمایشنامه‌هایی که بسیاری از خوانندگان با آن‌ها آشنا هستند در این کتاب با رویکردی روانکاوانه بازخوانی می‌شوند. بنابراین، این کتاب بیش از آنکه یک معرفی ساده از آثار شکسپیر باشد، تلاشی برای ایجاد پیوند میان ادبیات، شخصیت‌پردازی، روانکاوی و ناخودآگاه است.

ترجمه زهرا شکوهی‌فر و انتشار آن توسط مؤسسه انتشارات فلسفه، این اثر را در اختیار خوانندگان فارسی‌زبان علاقه‌مند به شکسپیر، ادبیات و روانکاوی قرار داده است. اگر به دنبال کتابی هستید که شما را وادار کند هنگام خواندن نمایشنامه‌های شکسپیر فقط به اتفاقات داستان نگاه نکنید و به انگیزه‌ها، تعارض‌ها و لایه‌های پنهان رفتار شخصیت‌ها نیز توجه کنید، ناخودآگاه در نمایشنامه‌های شکسپیر می‌تواند انتخاب قابل توجهی باشد.